THÁO GỠ ĐIỂM NGHẼN CHUỖI CUNG NGÀNH SẮN TỪ NĂNG SUẤT THẤP ĐẾN BÀI TOÁN TRUY SUẤT NGUỒN GỐC

Theo TS. Hà Công Tuấn, Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam, đây là ba vấn đề then chốt cần được làm rõ và giải quyết đồng bộ. Nếu không xử lý cùng lúc các yếu tố này, ngành sắn sẽ khó đáp ứng yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, hạn chế khả năng ứng dụng khoa học – công nghệ, và ngày càng đối mặt với nhiều rủi ro trong quá trình hội nhập quốc tế.

Tại cuộc họp “Chuỗi cung ngành sắn Việt Nam: Thực trạng và thách thức” sáng 28/1, TS Hà Công Tuấn cho rằng, cần phân tích những điểm nghẽn của ngành sắn, đặc biệt là bài toán năng suất thấp, định hướng vùng trồng và liên kết giữa nông dân với nhà máy chế biến.

Sắn “cây tỷ đô” của sinh kế và xuất khẩu

Hiện nay, ngành sản xuất, chế biến và thương mại sắn đang đóng vai trò đáng kể trong thương mại nông sản của Việt Nam. Sắn là cây trồng quan trọng đối với sinh kế của khoảng 1,2 triệu hộ nông dân, chủ yếu tại khu vực trung du, miền núi và các vùng khó khăn. Nhu cầu sắn nguyên liệu và các sản phẩm chế biến, đặc biệt là tinh bột sắn và sắn lát khô, gia tăng trên cả thị trường trong nước và quốc tế đã thúc đẩy kim ngạch tiêu thụ và xuất khẩu tăng mạnh. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu ngành sắn của Việt Nam đạt trên 1,3 tỷ USD, đưa Việt Nam vào nhóm các quốc gia xuất khẩu sắn hàng đầu thế giới. Việt Nam không chỉ là nước sản xuất sắn nguyên liệu lớn mà còn là trung tâm chế biến và xuất khẩu sắn quy mô lớn trong khu vực.

Tổng nguồn cung sắn nguyên liệu của Việt Nam hàng năm đạt trên 18 triệu tấn tươi, trong đó sản xuất trong nước chiếm khoảng 58%, còn lại 42% đến từ nhập khẩu. Nguồn nhập khẩu chủ yếu đến từ Lào và Campuchia, trong đó Campuchia chiếm tỷ trọng lớn.

TS. Hà Công Tuấn – Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

Phát biểu định hướng cuộc họp, TS. Hà Công Tuấn – Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cho rằng: các kiến nghị cần tập trung làm rõ các vấn đề cốt lõi của ngành sắn hiện nay, gồm nguyên nhân khiến năng suất sắn của Việt Nam còn thấp so với các nước trong khu vực; định hướng mô hình sản xuất phù hợp theo hướng luân canh hay ổn định vùng trồng; đồng thời tìm giải pháp tăng cường liên kết giữa nông dân với nhà máy chế biến nhằm hình thành chuỗi giá trị bền vững.

Đồng thời, liên quan đến yêu cầu truy xuất nguồn gốc, ông cho biết khó khăn lớn nhất hiện nay nằm ở khâu nguyên liệu, cả trong nước và nhập khẩu. Nguồn cung trong nước chủ yếu đến từ các hộ sản xuất nhỏ lẻ, tiêu thụ qua thương lái, trong khi thông tin về sử dụng đất và các giao dịch mua bán còn thiếu minh bạch, khiến việc truy xuất nguồn gốc gặp nhiều trở ngại, thậm chí có trường hợp không thể thực hiện. Với nguồn nhập khẩu, doanh nghiệp cũng thiếu thông tin về vùng trồng và bằng chứng giao dịch trong chuỗi cung, gây khó khăn tương tự.

Ông Nghiêm Minh Tiến, Chủ tịch Hiệp hội Sắn Việt Nam nhìn nhận, mô hình phát triển ngành sắn trước hết phải thân thiện với môi trường và hướng tới bền vững.

Lý giải thêm về thực trạng này, TS. Nghiêm Minh Tiến, Chủ tịch Hiệp hội sắn Việt Nam cho biết, tại Việt Nam sắn là lương thực có diện tích lớn thứ 3 sau lúa và ngô. Vai trò của cây sắn đã chuyển từ chỗ cây lương lực, cây xóa đói giảm nghèo thành cây làm giàu, cây nguyên liệu phục vụ công nghiệp chế biến. Tinh bột sắn, sắn lát Việt Nam đã trở thành một trong bảy mặt hàng xuất khẩu quan trọng, có giá trị. Việt nam hiện là nước xuất khẩu sắn đứng thứ 2 trên thế giới sau Thái Lan, trong 5 năm gần đây đạt trên 1 tỷ USD.

Tuy nhiên, theo ông Tiến, phát triển ngành sắn vẫn còn thiếu bền vững: liên kết giữa nông dân và nhà máy chế biến còn lỏng lẻo; bệnh khảm lá bùng phát trên diện rộng; tình trạng mở rộng diện tích thiếu kiểm soát, canh tác quảng canh năng suất thấp và ô nhiễm môi trường tại các cơ sở chế biến nhỏ lẻ vẫn diễn ra.

Tái cấu trúc chuỗi cung ngành sắn để đáp ứng yêu cầu truy xuất và tính hợp pháp

Từ góc độ chuỗi cung và thị trường quốc tế, Nguyễn Vinh Quang cán bộ nghiên cứu của Tổ chức Forest Trends, cho biết: nhiều quốc gia đã ban hành và thực thi các quy định hiện có nhằm tăng cường yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, đảm bảo tính hợp pháp và sản xuất không gây mất rừng. Theo ông, để đảm bảo được việc truy xuất theo định hướng của Chính phủ, ngành sắn cần thực hiện việc tái cấu trúc chuỗi cung hiện tại, kiểm soát tốt khâu sản xuất, đặc biệt là các hoạt động sử dụng đất, chuyển đổi toàn bộ các hoạt động phi chính thức sang chính thức, minh bạch các hoạt động trong chuỗi, đảm bảo đủ bằng chứng để thực hiện truy xuất.

Bên cạnh đó, cần sớm xây dựng và ban hành hệ thống truy xuất nguồn gốc đối với sắn nguyên liệu, áp dụng thống nhất cho toàn bộ chuỗi cung ứng từ hộ dân đến nhà máy chế biến. Đồng thời, tiến hành rà soát và xác định rõ các khu vực được phép, ưu tiên cho sản xuất nông nghiệp, trong đó có cây sắn; tăng cường quản lý lực lượng thương lái tại địa phương, bảo đảm hoạt động thu mua diễn ra minh bạch, đúng quy định pháp luật.

Nguyễn Vinh Quang cán bộ nghiên cứu của Tổ chức Forest Trends phát biểu tại cuộc họp.

Tại cuộc họp, các đại biểu thống nhất cho rằng việc tái cấu trúc chuỗi cung ngành sắn theo hướng minh bạch, hợp pháp và có khả năng truy xuất nguồn gốc là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh thực hiện các cam kết về bảo vệ rừng và phát triển nông nghiệp bền vững. Để đạt được mục tiêu này, ngành sắn cần sự quan tâm, ưu tiên và hỗ trợ mạnh mẽ hơn từ Chính phủ và các cơ quan quản lý, đặc biệt trong việc hoàn thiện khung chính sách, ban hành hướng dẫn cụ thể, xây dựng công cụ giám sát và tạo động lực cho các tác nhân trong chuỗi cung ứng tham gia thực hiện.

Tổng kết cuộc họp, TS Hà Công Tuấn đề xuất một loạt giải pháp mang tính nền tảng. Trước hết, cần rà soát diện tích sắn (nếu có) trên đất lâm nghiệp, phân biệt rõ đâu là vùng trồng đã canh tác ổn định lâu dài.

Kết luận cuộc họp, TS. Hà Công Tuấn cho biết ngành sắn có vai trò quan trọng trong bảo đảm an sinh xã hội, đặc biệt đối với khu vực nông thôn, miền núi và vùng khó khăn. Ông nhấn mạnh, ngành sắn cần tuân thủ nghiêm các quy định của pháp luật, nhất là trong phòng chống gian lận thương mại và các hành vi liên quan đến sử dụng đất, bảo vệ rừng.

Theo TS. Hà Công Tuấn, sắn tiếp tục được Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định là ngành hàng có tiềm năng phát triển trong thời gian tới. Vì vậy, ngành cần hướng tới mô hình sản xuất minh bạch, có trách nhiệm, nâng cao giá trị gia tăng và phát triển theo hướng bền vững, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường trong nước và quốc tế.

Qua đó, cần rà soát, quy hoạch và xác định rõ vùng trồng sắn, trên cơ sở đánh giá hiện trạng sử dụng đất. Những diện tích người dân đã canh tác sắn ổn định, lâu dài trên đất có nguồn gốc lâm nghiệp cần được xem xét phân loại lại theo quy định, chuyển sang nhóm đất nông nghiệp phù hợp với thực tế sản xuất. Đối với các diện tích còn lại trên đất lâm nghiệp, việc xác định vùng trồng sắn phải được thực hiện trên cơ sở rà soát tổng thể, bảo đảm đúng quy hoạch và không ảnh hưởng đến mục tiêu quản lý, bảo vệ rừng. Cùng với đó, cần xây dựng hệ thống bản đồ số vùng trồng sắn, ứng dụng công nghệ bản đồ và dữ liệu số hóa để quản lý diện tích, theo dõi biến động sử dụng đất và phục vụ công tác truy xuất nguồn gốc.